Minggu, 28 Juli 2019

REPRODUSAUN SISTEMA KAPITALISMU

REPRODUSAUN SISTEMA KAPITALISMU TUIR PRESPETIVA MARX
Nu'udar artigu ki'ik ida ka ensaiu badak ida  hodi fahe hohanoin ida ne'ebe mak kritiku hodi haree ba fenomena sira ne'ebe mak sempre mosu iha sosieade nia leet. 


Hakerek na'in: Maximiliano Seixas Miranda
I. Introdusaun
Artigu badak ida ne’e sei koalia ho simples de'it kona-ba sistema ekonomia-polítika kapitalismu ne’ebe eziste no oinsá sistema ne’e rasik reproduz nia-an ka dezenvolve nia ezistensia. Iha primeira parte simplesmente ha'u sei argumenta oituan kona-ba saidá mak kapitalismu.? Ho perspetiva kritiku tuir teoria Marxismu no esplika mos  kapitalismu nia rekezitu prinsipal ida mak explorasaun, mais valias. Segunda parte ha'u sei argumenta badak deit kona-ba oinsá mak kapitalismu halo reprodusaun ba nia sistema.?  Parte ida ne'e mos sei esplika kona ba : reprodusaun instrumentu de produsaun, forsa de traballu no relasaun sosial de produsaun. Esplikasaun refere sei tuir matadalan teoriku ida ka livru ida ho titulu "filosofia nu'udar arma ba revolusaun" ne'ebe hakerek husi filósofu Marxista franseza ho naran Louis Althusser. Terseira parte ha'u sei aumenta de'it hanoin simples ida kona-ba aparellu ideolójika Estadu iha sistema kapitalismu nu’udar instrumentu atu hamate jerasaun foun sira-nia mentalidade revolusionariu ba formasaun sosiedade ho sistema seim eksplorasaun/klase  husi ema ida ba ema seluk ka sistema sosialismu no  parte ida ne'e mos ha'u sei fó hanoin krítiku ida ne'ebe sai antiteze ba tópiku refere (parte terseiru nian). Ikus liu ha'u sei foti konkluzaun badak hosi parte tolu nee.
II.                  KAPITALISMU
 Etimologikamente kapitalismu fahe ba liafuan rua kapital no ismu. Kapital signfika instrumentu ne’ebe bele halo produsaun hodi hetan lukru, no ismu katak doutrina ka konviksaun. Entaun,  konkluzaun kapitalismu nu’udar meius de produsaun ne’ebe bazeia ba kapital mak nu'udar  relasaun umanu iha sosiedade nia laran.
            Kapitalismu mosu iha sékulu XX wainhira klasse borjuis sira  hamosu revolusaun franseza iha tinan 1876. Wainhira instrumentu de produsaun dezenvolve maka’as iha momentu ne’eba sai kauza ba revolusaun borjuis ne’ebe harahun sistema feudal hodi troka ho sistema ka sosiedade kapitalista. Sistema kapitalismu ida ne’e bazeia ba direitu de propriedade privadu mak sai faktor prinsipal iha  relasaun interumanu ba hala’o aktividade produsaun hodi hakonu nesesidade moris nian (nesesidade ekonomika). Tan ida nee kapitalismu mosu mai atu  haburas nafatin sosiedade de klasse, mak hanesan : klasse nain (kapitalista) no klasse la'os nain (proletariadus).
Tuir Karl Marx klasse rua ne’ebe eziste iha sosiedade, ne'e nu’udar kontradisaun antagonismu katak kontradisaun ne'ebe labele rekonsilia ona ka labele hadame ona liu hosi dalan harii Estadu hanesan agora (demokrasia borjuista). Marx hatete katak só uniku klasse proletariadu sira mak bele halakon kontradisaun ne'e, wainhira klasse proletariadu sira konsege hadau poder Estadu no harahun sistema ekonomia-polítika ne'ebe kesi metin klasse iha sosiedade. Karik habadak liafuan : klasse kiak sira tenke halo mudansa radikal ka halo Revolusaun ba sistema explorador no exploitador (kapitalismu) hodi forma sosiedade foun ida ne'ebe seim explorasaun hosi ema ida ba ema seluk (sosialismu-komunismu).  
Paragrafu iha leten haklaru ona mai ita atu bele identifika pozisaun Estadu iha sosiedade kapitalista. Karl Marx define Estadu nu'udar instrumentu represivu no ideologiku ne'ebe klasse superior (riku) sira uza hodi hanehan klasse inferior (kiak) sira. Tanba Estadu ne'e produtu hosi kontradisaun antagonismu entre klasse rua ne’ebe luta iha sosiedade istorika. Definisaun ne’ebe fó hosi Karl Marx hatudu mai ita katak Estadu nunka mais neutru ka independente iha sosiedade de klasse (kapitalismu). Estadu sempre sadere ba interesse klasse superior (ukun nain) sira, tan ida nee pertinente tebes ba klasse inferior sira atu halo revolusaun hodi harahun Estadu konservatista no explorador sira. Lenine mos hatete katak pasu primeiru ba revolusaun mak hadau poder Estadu. Karik klasse kiak sira konsege harahun sistema kapitalismu no halakon kontradisaun de klasse iha sosiedade nia laran sei rezulta dezaparesimentu do Estadu ka Estadu ne'e rasik neineik sei lakon mesak (lee livru : Estadu no revolusaun “Hakerek husi Lenine”).  
Hanesan haktemik iha paragrafu segundu katak sistema kapitalismu hahoris klasse rua iha sosiedade nia le’et (kapitalista no proletariadus). Kapitalista sira privatiza hotu faktores de produsaun no instrumentu de produsaun ka sira mak sai nain ba kapital hotu-hotu no proletariadu sira sai hanesan traballador livre hodi fa’an sira nia forsa de traballu ba kapitalista sira,  tamba proletariadu sira la iha rekusus hodi halo produsaun ba satisfasaun nesesidade famila nian. Hosi ne'e ita bele identifika katak sistema kapitalismu nakonu ho kór propriedade privadu.
 Tipu propriedade privadu ne’e mak forma sosiedade ba klasse rua: Riku no Kiak. Tamba sira ne’ebe mak iha propriedade ka sai nain ba kapital sei kontinua riku no sira ne’ebe mak la iha propriedade ka la iha kapital sei kontinua kiak hosi jerasaun ba jerasaun.

III. Eksplorasaun mais valias
Karl Marx hatete : Rekezitu absolutu ba sistema kapitalismu mak explorasaun mais valias ka kapitalismu labele eziste seim explorasaun. Entaun, oinsá kapitalismu halo explorasaun ?                                                                  
Hanesan hatete iha biblia Karl Marx, Das kapital : Sosiedade kapitalista mosu mai nakonu ho komodidade (komoditi). Husi ne'e ita bele dehan katak Traballador livre kategoriza sai komoditi hodi fa'an nia forsa de traballu iha merkadu kapitalista. Traballador livre (proletariadu) sira sei halo kontratu ho kapitalista ida no seluk atu nu'une bele hetan netik materia ruma hosi kapitalista sira hodi bele aguenta moris iha mundu ida nee. Entaun, hosi nee ita bele identifika katak kapitalista sira halo explorasaun liu hosi servisu ne'ebe mak traballador sira halao.
Haktemik ona iha parágrafu leten katak sosiedade kapitalistika hamosu klasse rua : kapitalista no proletariadus. Entaun pertinente tebes hatete mai ita atu husu saida mak klasse rua ne'e halo ?                  
Klasse rua ne'ebe eziste iha aktividade produsaun ekonómika mak hanaran relasaun sosial de produsaun. Iha relasaun sosial ida ne'e,ida mak sai nain ba kapital (kapitalista) no ida seluk mak sai traballador livre (proletariadus). Tamba ne'e kapitalista sira-nia servisu mak kria Lei hodi asegura sira-nia interese no halo akumulasaun ba kapital/lukru no traballdor sira mak halo produsaun hodi produz sasan ne'ebe bele fa'an ka komoditi.
Iha Das Kapital Marx klassifika servisu ne'ebe traballador sira halao ba tipu rua : Servisu útil no servisu liu oras. Servisu útil mak servisu ne'ebe traballador sira halo hodi hamosu lukru ne'ebe loloos sufisiente ona ba sira nia renumerasaun ka to'o ona sira nia osan fulan (salariu mensal). Servisu  liu oras  mak servisu ne'ebe traballador sira halao hodi oferese lukru gratuitamente ba kapitalista sira. Tamba ne'e kapitalista sira explora traballador sira liu husi oras servisu ne'ebe determinadu.
II.               IV.  REPRODUSAUN
            Antes ita tama ba esplikasaun ampla kona ba tópiku iha leten,dahuluk hakarak hato'o sujestaun hosi filosofu Louis Allthuser ne'ebe dehan : Ema teknokrátiku ka intelektu ne’e, ita konsidera nafatin hanesan borjuis ki'ik tamba wainhira nia koalia, nia ideolojia borjuis mak koalia. Lenin mos dehan katak klasse teknokrátiku individualmente no polítikamente bele hanaran-an nu'udar klasse revolusionariu maibe nu'udar massa (forsa) konsidera nafatin hanesan borjuis ki’ik iha nia ideolojia rasik. Tanba ida ne'e Louis Allthuser sujere katak ba se de’it mak hakarak sai estudante Marxista-Leninista, tenke halo revolusaun ideolojika ba nia kakutak ne'ebe sei falun ho ideolojia borjuista. Louis Allthuser akresenta katak atu halo revolusaun ita presiza militante movimentu ka partidu ne’ebe sai sientista marxista (materialismu istorika) no filósofu marxista (materialismu dialektika) atu nune’e bele hametin no defende teoria Marxismu-Leninismu. Maibe la fasil atu intelektu ida sai sientista no filósofu marxista tamba iha difikuladade rua ne’ebe mak presiza atu ultrapasa, difikuldade rua ne’e mak hanesan: Difikuldade polítika katak ema intelektu ida ne’ebe hakarak sai estudante marxista-leninista nafatin sai borjuista kiik tan ne’e nia tenke halo revolusaun polítika no ideolójika ba nia hanoin ka mentalidade hodi halakon nia ideolojia borjuis. Difikuldade teórika katak sai estudante marxista-leninista tenke dezenvolve no defende Marx nia teoria revolusionariu no tenke iha kultura revolusionariu.
Ø  Tamba saida mak hau tenke hato’o uluk sujestaun husi folósofu Louis Allthusser nian ?                                                                                                                                        Iha razaun ruma neebe mak hau sei responde ba pergunta refere:                                                                                                                    Tanba atu nune’e estudante marxista-leninista tenke iha imaginasaun kritiku kona ba ideolojia borjuis ne’ebe falun sosiedade kapitalista.                                                                                                                                                        
Ø  Tanba atu nune’e estudante marxista-leninista bele koñese nia realidade material rasik iha sistema kapitalista nia laran no hatu’ur nia pozisaun ho lolos nu’udar ema revolusionariu. .                                                                                                                                                                                                  
Ø  Tanba nune’e estudante marxista-leninista bele komprende kapitalismu nia reprodusaun liu husi ideolojia.                                                                                                                                                                              
Ø  Tanba atu nune’e estudante marxista-leninista bele komprende oinsá borjuista sira halo reprodusaun ba klasse rua ne’ebe eziste iha sosiedade kapitalista.
            Tuir teoria marxismu dehan katak ekonomia ka baze infraestrutura mak determina polítika ka  supraestrutura. Signifika katak aktividade produsaun ba hakonu nesesidade moris mak forma sosiedade ida ka determina sistema polítika neebe eziste, ezemplu hanesan aktividade produsaun neebe hametin ka hakesi propriedade privadu hodi rezulta klasse mak forma sosiedade kapitalistika ka determina sistema politika kapitalismu.
            Iha aktividade produsaun ka ekonomia, emar sira presiza instrumentu de produsaun ,forsa de traballu no relasaun sosial de produsaun hodi hakonu nia nesesidade. Tamba nee mai ita ba esplika oinsá sistema kapitalismu reprodus fali nia instrumentu de produsaun, forsa de traballu no relasaun sosial de produsaun.

V. Reprodusaun instrumentu de produsaun
            Karl Marx hatete katak ema ne’ebe mak la han ohin loron nia sei labele moris iha loron aban, signifika katak sistema ekonomia-politika ne’ebe mak la reprodus nia an ka nia sistema, sei la bele eziste iha loron aban ka futuru.Tamba ne’e mak rekezitu prinsipal ba produsaun mak reprodusaun.
Entaun saida mak instrumentu de produsaun ?                                         
            Instrumentu de produsaun mak meterial sira ne’ebe mak uza hodi halo produsaun hanesan rai, makina nsst.. hodi kapitalista sira bele hetan lukru máximu tamba kapital ne’e signifika sasan ne’ebe bele produz lukru.  Maibe estudante marxista-leninista tenke hatene katak instrumentu de produsaun iha sistema kapitalista ne’e ho tipu propriedade privadu, signifika katak instrumentu de produsaun ne’e ema ida ka grupu riku sira mak sai nain tamba ne’e lukru neebe mak traballador sira produs  liu husi oras servisu sei determinadu oferese gratuitamente ba makina nain sira.Tan ne’e haktemik iha leten katak kriteriu absolutu ba kapitalismu nia ezistensia mak explorasaun.
Entaun kapitalismu reprodus nia instrumentu de produsaun liu husi dalan saida ?                            
 Louis Allthusser dehan katak la iha produsaun se la iha reprodusaun ba instrumentu de produsaun. Sistema kapitalismu reprodus nia instrumentu de produsaun liu husi investimentu ne’ebe kapitalista ka osan nain sira halo mak hanesan :akumulasaun materia prima,konstrusaun kompania bobót sira,fábrika, nsst
            Maibe presiza mos hatene katak kompania kapitalista ida labele reprodus nia instrumentu de produsaun rasik tamba ne’e kapitalista ida ho seluk sempre harii koperasaun ka hametin relasaun komersial livre atu nune’e bele investe ba malu hodi reprodus nafatin sistema kapitalismu mundial. Ezemplu : kapitalista A husi Timor-leste iha kompania ne’ebe produs batako no iha kapitalista B husi Indonesia neebe nia kompania iha produsaun fábrika batako nian. Entaun atu reprodus kapitalista A (Timor-leste) nia instrumentu de produsaun kapitalista A tenke presiza makina husi kapitalista B (Indonesia) atu bele halo reprodusaun. Maibe nuudar estudante marxista-leninista tenke foti konkluzaun krítiku katak instrumentu de produsaun neebe produs iha indonesia hodi reprodus instrumentu de produsaun iha Timor-Leste laos kapitalista sira nia kosar been,maibe traballador remuneradu sira mak produs.
VI. Reprodusaun forsa de traballu
            Dahuluk ita presiza husu,saida mak forsa de traballu?                                                                 Forsa de traballu mak enerjia ne’ebe traballador sira iha hodi halo produsaun komoditi ba kapitalista sira. Sim, ema sempre kestiona katak tenke servisu no hasai forsa mak bele iha rekompensasaun. Maibe nuudar marxista-leninista ne’ebe revolusionariu tenke iha analisa krítiku katak rekompesasaun ka remunerasaun ne’ebe fó ba traballador sira atu rekopera nia enerjia ne’ebe gasta la justu tamba kapitalista sira halo kontratu ho traballador sira ho oras servisu ne’ebe determinadu atu nunee sira bele bosok traballador sira hodi nauk sira nia oras servisu. Ida nee mak ita hanaran eksplorasaun husi ema ba ema.
            Entaun oinsá reprodusaun forsa de traballu nee halao ?                                                                                                           Sim,kapitalista sira tenke reprodus forsa de traballu atu nune’e traballador sira nafatin halo produsaun komoditi no lukru ba sira. Iha leten esplika ona katak ba reprodusaun instrumentu de produsaun halao internalmente iha kompania kapitalista sira, entaun reprodusaun forsa de traballu ne’e halao fora husi kompania. Signifika katak reprodusaun forsa de traballu ne’e liu husi remunerasaun. Tamba saidá ? Tamba kapitalista sira remunera traballador sira bazeia ba kontratu neebe sira halo atu traballador bele atende netik nia nesesidade ekonomika familiar atu nune’e nia bele moris no sai traballador eternu (too mate). No traballador sira biolojikamente reprodus nafatin ema (sujeitu produtor) hanesan nia oan sira atu aban bainrua bele sai mos traballador ba produsaun kapitalistika. Ezemplu : João (traballador) halo kontratu ho kompania batako nain (Mateus/kapitalista), iha kontratu refere dehan fulan ida 115$. Loron ba loron joão ba servisu uza nia forsa de traballu hodi produs batako, tuir lolós semana ida deit joão bele produs ona batako ne’ebe nia folin to’o ona ka hanesan ona ho nia salariu mensal. Maibe tamba politika kapitalista ne’ebe hatuur iha kontratu halo joão la konxiente katak Mateus explora hela nia forsa de traballu gratuitamente. Ida nee mak explorasaun mais value iha kapitalismu. Wainhira too fulan ida joão simu deit 115$ atu bele atende nia nesesidade ekonomika. Remunerasaun 115$ neebe Mateus fó Joao nee mak halo reprodusaun forsa de traballu. Atu João nafatin mai halo produsaun iha loron aban entaun Mateus (kapitalista) tenke fó 115$ ba nia.
Entaun husi ne’e ita bele identifika katak reprodusaun forsa de traballu hala’o liu husi remunerasaun. Remunerasaun ne’ebe kapitalista fó ne’e nu’udar material ida atu traballador reprodus nia forsa de traballu rasik.  
VII. Reprodusaun relasaun sosial de produsaun
            Antes ita hakat ba esplikasaun ne’ebe koalia sobre oinsá kapitalismu reprodus nia relasaun sosial de produsaun iha aktividade ekonómika, dahuluk ita tenke komprende lai perspektiva marxismu kona ba Estadu nia pozisaun.
            Jeralmente Karl Marx define Estadu nu’udar instrumentu ne’ebe klasse superior ka poderozu (riku) sira uza hodi hanehan klasse inferior (kiak) sira. Tamba riku sira ne’ebe iha interesse ekonomia-politika no iha poder mak haketak an ba envolve iha Estadu hodi asegura no haburas nafatin sira nia interese individualismu liu husi desizaun polítika, lei no dekretu lei sira ne’ebe kria. Normalmente iha palku polítika klasse superior sira sempre kampaña kona ba ideolojia ne’ebe mak bele hahoris no haburas deit esperansa no imajinasaun povu ki’ik atu nune’e povu ki’ik nafatin submete no alienadu ba sira nia ideolojia atu sira bele subar iha ideolojia hodi hanehan nafatin klasse inferior sira. Ezemplu : Loron ba loron iha diskursus elite polítiku sira, sempre koalia kona ba dezenvolvimentu,estabilidade nsst. Idelojia hirak ne’e ho intensaun atu hadukur povu ki’ik nia matan ba partisipasaun krítiku iha ambiente polítika.    
            Marxismu klassiku hare’e no define Estadu nuudar aparellu koersivu no represivu ne’ebe kompostu husi birokrasia,polisia,militar,prisaun nsst. Tamba sira konsidera Estadu halao nia funsaun ho forsa fíziku no opressivu liu husi aparellu hirak ne’e. Maibe Louis Althusser dehan : Sé ita konsidera Estadu hanesan nee entaun dalan ba harii sosiedade foun (sosialismu no komunismu) ita sei la atinje maske ita manan revolusaun ka manan luta ba hadau poder nian. Tamba ita tenke hatene hafahe poder Estadu no aparellu Estadu, atu nune’e ita bele hadau poder Estadu no harahun aparellu Estadu. Althusser observa revolusaun Bolshevik neebe konsege hadau poder Estadu  iha 1917 ne’ebe lidera husi Lenin,maske kiak sira konsege hadau poder Estadu no organiza an ona sai ditadura proletariadu maibe sira husik nafatin ka la harahun aparellu Estadu n’eebe eziste no aparellu Estadu hirak ne’ebe eziste sei impede nafatin dalan ba formasaun sosialismu-komunismu neebe perfeitu. Althusser dehan : ida ne’e mak sala ne’ebe Lenin repete fila-fila.
            Em konkluzaun katak : Lenin hatete, objetivu ba luta de klasse mak hadau poder Estadu. Entaun klasse oprimidu sira tenke haketak poder Estadu no aparellu Estadu. Tamba aparellu koersivu no repressivu eziste tamba interesse husi klasse superior (riku) sira neebe kaer poder iha polítika ka Estadu no aparellu ida ne’e nu’udar instrumentu atu hanehan klasse inferior sira. Objetivu husi difrensiasaun ne’e atu nune’e loron ida klasse inferior sira hadau poder Estadu no iha parte seluk mos bele harahun aparellu Estadu ne’ebe eziste hodi troka fali aprellu foun tuir sistema sosialismu no komunismu nian.
            Louis Althusser konsidera teoria Karl Marx sobre Estadu sei ho karakter deskritivu. Teoria deskritivu tuir Althusser katak teoria ida ne’ebe sai inisiu hodi loke dalan ba teoria sientifiku ida,laos signifika Althusser la konsidera interpretasaun Marxista klassika sira ne’ebe dehan Estadu née aparellu koersivu no repressivu maibé tamba nia hakarak sientifika teoria Karl Marx sobre Estadu. Entaun saida mak Althusser atu aumenta iha teoria Estadu marxismu ?                                                                Althusser atu akresenta deit aparellu Estadu ideolojiku ne’ebe mak halo kolaborasaun de klasse iha sistema nia laran.
            Ita labele konfunde aparellu repressivu do Estadu ho aparellu ideolojiku do Estadu. Iha teoria marxista ne’ebe konsidera Estadu nu’udar aparellu repressivu tamba kompostu husi birokrasia, polisia, prisaun, nsst ne’ebe hala’o nia funsaun ho forsa fíziku hodi oprime klasse inferior sira. Ida ne’e diferente ho aparellu Estadu idelojiku tamba aparellu Estadu ideolojiku kompostu husi instituisaun sira ne’ebe ho estatutu privadu no públiku(públiku ho sistema borjuis/kapitalista).
            Instituisaun sira ne’ebe mak Althusser konsidera hanesan aparellu idelojiku do Estadu mak :
a.      Aparellu Estadu ideolojiku relijioza (sistema igreja sira ne’ebe mak oioin).
b.      Aparellu Estadu ideolojiku edukasional (sistema edukasaun publiku no privadu ne’ebe mak nia kurikulum oioin).
c.       Aparellu Estadu ideolojiku familia.
d.      Aparellu Estadu ideolojiku Lei.
e.       Aparellu Estadu ideolojiku polítika (sistema polítika, inklui mos partidu politika ne’ebe oioin).
f.        Aparellu Estadu ideolojiku organizasaun .
g.      Aparellu Estadu ideolojiku de komunikasaun (komunikadu imprensa, radiu, nsst)
h.      Aparellu Estadu ideolojiku kultural (arte no aktividade desportivu ne’ebe oioin).
            Saida mak halo aparellu rua ne’e sai diferente ? Sim. Aparellu rua ne’e diferente tamba : Primeiru, aparellu Estadu repressivu eziste hanesan úniku aparellu Estadu ne’ebe halao nia funsaun ho forsa no segundu, aparellu Estadu ideolojiku kompostu husi aparellu institusional barak ka pluralidade institusonal ne’ebe halao nia funsaun ho ideolojia. Iha diferensia seluk entre aparellu rua nee mak : aparellu Estadu repressivu eziste ho status publiku no aparellu Estadu ideolojika eziste ho status privadu.
            Exatamente sei mosu pergunta ida dehan : tamba saidá mak instituisaun ne’ebe ho status privadu mos konsidera sai aparellu Estadu ideolojiku ?                                                                                                                                          Marx dehan : Realidade ne’e totalidade ida. Estudante marxista-leninista tenke hare’e realidade ne’e ho inteiru. Signifika katak orgaun ida labele iha independensia absoluta maibé iha interelasaun ka iha ligasaun ba malu iha sistema ida nia laran. Tamba nee nuudar marxista ne’ebe metódiku, analítiku no krítiku labele preokupa ba orgaun ne’ebe eziste ho status públiku ka privadu maibé importante mak tenke hatene orgaun nia funsionamentu iha sosiedade nia le’et. Tamba orgaun aparellu ne’ebe ho status públiku ka privadu ne’ebe eziste ne’e nu’udar produtu husi sistema no sempre fila kontribui ba sistema ne’e rasik,atu nunee sistema ne’e bele asegura nafatin klasse iha sosiedade hanesan sistema kapitalismu.
            Parágrafu iha leten hatudu diferensia entre aparellu Estadu repressivu no ideolojiku ne’ebe repressivu hala’o nia funsaun ho forsa no idelojiku hala’o nia funsaun ho ideolojia. Maibe la signifika katak aparellu rua ne’e totalmente no indepedentemente hala’o nia funsaun ho forsa no ideolojia tamba aparellu repressivu halao nia funsaun primariu ho forsa no hala’o mos funsaun sekundaria ho ideolojia no aparellu Estadu ideolojika halao nia funsaun primaria ho ideolojia no funsaun sekundaria ho forsa. Ezemplu : aparellu Estadu ideolojiku edukasaun,baibain mestre sira fó moral (funsaun primaria) no haruka estudante sira hakruk ba rejimentu (funsaun sekundaria), aparellu Estadu repressivu PNTL, kondena povu kiik sira (funsaun primaria) no fó moral ba komunidade (funsaun sekundaria).
            Hatete mai ita katak ita labele preokupa liu aparellu rua nia funsaun ho forsa ka ideolojia maibe importante liu mak analiza no krítika ba nia funsionamentu iha sistema nia laran, tamba aparellu rua ne’e sempre lori klasse inferior sira no dogmatiza sira  atu hakruk ba ideolojia neebe dominante iha sistema nia laran (ideolojia dominante mak ideolojia borjuis/kapitalista). Tamba Althusser dehan : Klasse ne’ebe mak nain ba poder do Estadu sempre halo nia hegemonia liu husi ideolojia neebe dominante. Ezemplu : Ideolojia dezenvolvimentu nasional. Klasse superior ne’ebe mak kaer poder do Estadu sempre halo kampaña ba ideolojia refere no obriga klasse inferior sira atu submete nafatin ba ideolojia liu husi aparellu Estadu ideolojiku no repressivu. Tamba aparellu Estadu ideolojiku (relijiaun) no repressivu (polisia) sempre halo kampaña ba klasse inferior sira kona ba ideolojia kontribui ba dezenvolvimentu nasional. Klasse inferior ne’ebe mak rona no submete ka halo tuir ideolojia ne’e signifika katak nia submete ba klasse superior (ukun nain explorador) sira ne’ebe sai nain ba Estadu.
            Husi ne’e ita bele identifika katak aparellu Estadu laos objetu ne’ebe ita atu ba hadau ka harahun deit hodi troka aparellu seluk maibe konsidera aparellu Estadu ideolojiku hanesan kampu de batalla ideolojika. Tamba nee estudante marxista-leninista(eskerda) tenke iha konxiensia ideolojika-polítika no kuda nia kultura revolusionariu hodi luta iha kampu ideolojika no tenke hatene halo diferensia ba liafuan de klasse. Signifika liafuan de klasse katak liafuan ne’ebe bele kontribui ba kosiensializasaun luta de klasse no liafuan ne’ebe mak atu dogmatiza no hamate mentalidade revolusionariu liu husi : Diskursus politikus, diskusaun, livru, media, nsst.
            Esplikasaun iha leten nuudar rezumu kona ba Estadu nia ezistensia atu nune’e bele lori ita ba komprensaun temátiku reprodusaun relasaun sosial de produsaun.
            Tamba saidá mak hau tenke dada esplikasaun neebe naruk kona ba Estadu antes koalia kona sistema kapitalismu reprodus nia relasaun sosial de produsaun ?
Primeiru, tamba antes atu koalia kona sistema ida reprodus nia an ka ezistensia, dahuluk tenke komprende lai organizasaun ka instrumentu ne’ebe produs sistema ne’e. Instrumentu nee mak hanaran Estadu.                                                                                                                                                                           Segundu, tamba aparellu Estadu rua, idelojiku no repressivu ne’ebe hau sita iha leten mak sai orgaun reprodutor ba relasaun sosial de produsaun iha sistema kapitalismu.

VIII. Oinsá sistema kapitalismu reprodus nia relasaun sosial de produsaun ?
            Sim, haktemik ona iha parte segundu katak rekezitu absolutu ba produsaun mak reprodusaun. Sem reprodusaun la iha mos produsaun no sem produsaun la iha mos reprodusaun. Sita ona iha leten katak iha relasaun sosial de produsaun kapitalistika ho tipu propriedade privada,sujeitu ba produsaun fahe ba rua : sujeitu nain (kapitalista/kapital nain) no sujeitu laos nain (traballaor sira).
            Reprodusaun relasaun sosial de produsaun funsiona liu husi supraestrutura ka polítika legal ne’ebe estabelisidu iha Estadu no funsiona partikularmente liu husi aparellu Estadu repressivu no ideolojiku. Aparellu rua ne’e tantu repressivu ka ideolojiku sempre servisu ba reprodusaun klasse rua neebe eziste iha sosiedade no iha aktividade produsaun tamba aparellu Estadu repressivu kompostu husi forsa oioin (militar, polisia, nsst) hodi eduka fizikamente klasse laos nain sira atu hakruk nafatin ba klasse nain sira iha prosesu produsaun no aparellu Estadu ideolojiku ne’ebe kompostu husi pluralidade institusional (relijiaun, eskola, nsst) ne’ebe  eziste mos eduka no dogmatiza klasse laos nain sira ideolojikamente atu sira bele pratika tuir ideolojia refere hodi hakesi nafatin relasaun sosial de produsaun. Ezemplu : polisia no reliziaun sira ne’ebe halo sosializasaun iha komunidade nia le’et sempre kampaña kona ba klasse laos nain sira tenke kumpri sira nia dever hodi servisu ho diak iha kompañia privadu sira atu nune’e bele haburas sustentabilidade ekonomika no kontribui ba dezenvolvimentu nasional.
Husi ne’e ita bele hatete katak luta represivu no ideolojika ne’ebe aparellu rua ne’e halao ho objetivu atu reprodus nafatin relasaun sosial de produsaun ne’ebe la seluk la le’et nu’udar reprodusaun relasaun eksploitasaun. Relasaun eksploitasaun ne’ebe eziste entre klasse rua iha prosessu aktividade produsaun kapitalistika. Tamba aparellu Estadu repressivu funsiona tuir nia ierarkia servisu ne’ebe hala’o funsaun ho fizika hodi manda no fó pena ba klasse laos nain sira. Iha sorin seluk mos aparellu Estadu ideolojiku halao nia funsaun ho ideolojia hodi hamaus nafatin klasse laos nain sira nia mentalidade ba dever subordinasaun atu nune’e klasse laos nain sira bele sai nafatin subordinator ba klasse nain sira iha aktividade produsaun kapitalistika.
            Aparellu Estadu tantu ho status públiku ka privadu no repressivu ka ideolojiku ne’ebe eziste iha sistema politika ida nia laran hanesan kapitalismu, hotu-hotu sempre luta ba rezultadu ida deit mak haburas relasaun sosial kapitalistika. Aparellu hotu-hotu luta atu atinje rezultadu ne’ebe ida deit liu husi sira nia servisu rasik ne’ebe montadu ona husi sistema kapitalismu,sistema ne’ebe monta husi kapitalismu mak eksplorasaun no eksploitasaun.
Aparellu Estadu ne’ebe eziste bele halo nia funsaun reprodusaun sosial de produsaun husi instrumentu komunikasaun oioin hanesan: Radiu (omilia moralismu ne’ebe baibain ita rona no iformasaun oioin ne’ebe ekspressa ba klasse laos nain sira), Konsertu (ideolojia dominante no eksplorasaun  neebe artista sira ekspresa liu husi kantiku sira),aktividade desportiva (valor moralismu reaksionariu no imajinismu ne’ebe baibain kampaña iha kampu desportiva), livru (livru sira ne’ebe fo konesimentu ka hatudu dalan mai ita, oinsá mak atu hakruk ba dever moral no norma sosial oioin),diskursus politikus (liafuan ka omilia armoniku ne’ebe normalmente klasse superior sira ekspresa liu husi seminariu oioin, nsst). Aktividade hirak ne’ebe lao iha komunidade nia le’et hotu-hotu luta no halo hejemonia ideolojika ne’ebe dominante ka husi klasse superior sira ba klasse inferior sira.
               Maibe iha aparellu Estadu ideolojiku neebe oioin, iha aparellu Estadu ideolojiku ida ne’ebe halao nia funsaun ofisialmente ba halo kampaña ka hejemonia ideolojika hodi reprodusaun nafatin relasaun sosial de produsaun. Aparellu Estadu ideolojika nee mak Eskola. Eskola nuudar fatin atu eduka sujeitu sira hodi reprodus fila fali sistema ne’ebe eziste.  Iha sistema kapitalismu, eskola neebe estabelese, la preokupa nia privadu ka públiku hotu-hotu kontribui hodi reprodus fali sistema nia ezistensia. Tamba kurikulu eskolar ne’ebe aplika iha eskola ne’e monta husi klasse superior ka ukun nain sira atu nune’e bele trasa nia kampaña ideolojika hodi produs nafatin sujeitu ne’ebe bele reprodus no kontribui nafatin sistema nee. Ezemplu badak deit, tamba saidá mak hahu husi edukasaun pré-eskolar too ensinu superior professor ida nunka krítika Estadu nia pozisaun maibe eduka ita atu kontribui deit ! Tamba kurikulu ne’ebe aplika no sisensia ne’ebe mestre sira hanorin hia eskola ne’e ho filofosia no metodu borjuismu ka kapitalismu.
            Tamba ida ne’e sujere ba mestre sira ne’ebe iha kompetensia legal ba edukasaun atu komprende no deskonfia mekanismu servisu iha prosesu transformasaun konesimentu. Mestre sira labele konsidera eskola ne’e hanesan fatin netral ne’ebe sees husi ideolojia polítika maibe sira tenke krítika nia profisaun no teoria ka siensia ne’ebe sia hanorin tamba edukasaun neebe mestre sira hala’o nee laos natural maibe obrigasaun husi sistema polítika ne’ebe ho objetivu atu reprodus nia an. 
            Iha parte seluk mos reprodusaun relasaun sosial de produsaun funsiona liu husi tradisaun moralismu,ordem normativas sira seluk neebe atu haruka ita hakruk ba ideolojia ne’ebe dominante iha sistema kapitalismu tamba normalmente emar barak la deskonfia no la krítika liufuan sira ne’ebe sira rasik konsumu. Ho ida ne’e nuudar estudante marxista-leninista neebe revolusionariu no kritiku tenke hatene haketak moral progressivu ka revolusionariu no moral  konservatismu.
IX. Aparellu Estadu ideolojiku nuudar instrumentu hodi hakoi konxiensia revolusionariu ba formasaun sosialismu-komunismu.
            Aparellu Estadu ideolojiku esklarese tiha ona iha parte segundu neebe kompostu husi pluralidade institusional (edukasaun, igreza, nsst) ,aparellu hirak ne’e hala’o nia funsaun prinsipal ho ideolojia no funsaun sekundaria ho forsa hodi kontribui ba floresimentu sistema ne’ebe estabelesidu husi klasse superior ka riku sira.
            Atu haklean tema iha leten,dahuluk presiza komprende saida mak ideolojia no nia funsaun ?
            Idelojia tuir Marx hatete katak ideia sistematiku no imaginasaun ne’ebe domina ema ida ka grupu sosial nia hanoin. Husi signifikadu ida ne’e ita bele analiza katak ideolojia mosu husi prátika sosial konkretu iha sosiedade no relasaun konkreta interumanu iha moris loron-loron nian tamba ideolojia nu’udar imajinasaun ida kona ba relasaun entre ema ho nia kondisaun ezistensia ne’ebe konkreta.
Louis Althusser iha teze rua ne’ebe koalia relasiona ho ideolojia, mak hanesan ;
1.      Ideolojia dezena relasaun imajinariu entre ema ho nia ezistensia konkreta, signifika katak ideolojia ne’e dezenu husi ema nia hare’e ba realidade.
Tuir lolós ideolojia ne’ebe mak ita konsume no ekspressa husi ema ida ba ema seluk tenke koresponde duni ho realidade ne’ebe ita hare’e no sente. Maibe iha sistema kapitalismu klasse superior sira uza ideolojia hanesan instrumentu neebe sira uza liu husi aparellu oioin hodi halo klasse inferior sira la konsiente tamba klasse superior ne’ebe iha poder politiku no ekonomiku hakfila ideolojia sai utopia hodi fó imajinasaun ka esperansa de’it ba klasse inferior sira hodi hakruk nafatin ba klasse superior sira. Ezemplu hanesan, ideolojia fiar ukun fuan sanulu husi Maromak (tenke missa, keta nauk, keta oho, nsst ), ideolojia kontribui ba dezenvolvimentu (tenke hakrruk ba sistema ne’ebe monta husi klasse superior sira se ita kontra dehan impede dezenvolvmentu, labele krítika klasse superior sira), ideolojia promove justisa borjuis (fó ulun ba lei ka traballador tenke 115$ tuir lei do traballu, tenke respeita orgaun soberanu Estadu neebe kompostu husi ema riku, nsst).

Sim, ideolojia tenke dezena duni saida mak akontese iha realidade hanesan, eksplorasaun husi ema ba ema, ukun nain hanehan povu kiik, dezekilibriu ekonomiku (salariu mensal : povu kiiK 115$ no ukun nain rihun $), Estadu la neutru, kontradisaun kiak ho riku, tamba teze primeiru iha leten hatete katak ideolojia ne’e dezenu husi ema ho nia ezistensia, maibe tamba klasse superior sira matenek no hakarak hanehan nafatin klasse inferior sira entaun sira funsiona ideolojikamente ho liafuan midar ka doutrina midar ne’ebe la korresponde ho realidade hodi hamate ka kontra nafatin konxiensia politika revolusionariu klasse inferior sira nian.
2.      Ideolojia iha ezistensia material, signifika katak ideolojia dominante ka ideolojia sira ne’ebe klasse superior sira kampana no halo hejemonia ba klasse inferior sira iha ezistensia material tamba inkonxientemente klasse inferior sira sempre materializa ka halo tuir saida mak klasse superior sira hatete liu husi ideolojia. Ezemplu : liu husi aparellu Estadu ideolojiku hatete katak povu kiik sira tenke kontribui ba justisa, dezenvovimentu no tane ás disgnidade elite politiku sira. Tamba povu kiik la konxiente entaun sira foti asaun tuir ideolojia refere maibe realmente justisa ba ema balu deit no dezenvolvimentu benefisia ema balu deit.
Asaun konkreta ne’ebe klasse inferior sira foti tuir ideolojia haruka nee konsidera nuudar materia ideolojika. Tamba iha teze segundu dehan ideolojia iha nia ezistensia material rasik.
Husi esplikasaun iha leten lori ita ba komprende aparellu Estadu ideolojika iha sistema borjuis/kapitalismu funsiona hanesan instrumentu ida ne’ebe atu impede klasse revolusionariu sira nia konxiensia de klasse, luta de klasse no revolusaun ba harii sosiedade foun ka sosialismu.
            Maibe atu hakat ba esplikasaun,ita presiza hamosu teze rua hodi bele ajuda ita komprende funsaun ideolojika ne’ebe klasse superior sira uza nuudar instrumentu hodi hakoi klasse inferior nia mentalidade revolusionariu.Teze rua ne’e mak hanesan:
a)      La iha prátika se prátika ne’e laos husi ideolojia no laos iha ideolojia nia laran.
b)      La iha ideolojia se laos husi sujeitu ida hodi tranfere ba sujeitu seluk
            Atu esplika simples no badak deit kona ba teze rua iha leten katak prátika ne’ebe ema halo sempre husi ideolojia ida no ideolojia ne’ebe eziste sempre halo transferensia husi sujeitu ida ba sujeitu seluk.
            Simplesmente teze rua iha leten fó analizasaun ona mai ita, entaun agora ita bele husu tamba saidá mak aparellu Estadu ideolojiku nuudar instrumentu hodi hamate mentalidade revolusionariu ?
            Sim, aparellu Ideolojiku Estadu nu’udar instrumentu kontra revolusionariu tamba kampaña ba ideolojia ne’ebe dominante husi klasse superior sira hodi bolu klasse inferior sira atu sai sujeitu ne’ebe halo tuir deit (sujeitu subordinator/segidor). Signifika katak ideolojia bolu individu ka ema sai sujeitu.
            Normalmente aparellu Estadu ideolojiku halao nia funsaun ho ideolojia hodi bolu klasse inferior sira sai disipulu ka sai estudante ba ideolojia tamba la iha ideolojia se laos husi ema hodi koalia ba ema seluk. Tamba interasaun sosial ka komnukisaun sosial (moralismu,romantismu,edukasaun formal, informal no non formal, diskursu politiku, seminariu, nsst) neebe diariamente lao entre: mestre ho alunu, aman, inan ho oan ,padre, madre no sarani, kolega ho kolega, elit politik ho povu sira, orador ho audientes sira, nsst sempre haruka ita kontribui ba sistema borjuis neebe asegura klasse superior sira nia interesse.
            Ohin loron luta ne’ebe aparellu Estadu ideolojiku halo, maka’as tebes. Luta ka hejemonia ne’ebe mak aparellu Estadu ideolojiku halo liu husi ideolojia ho intensaun atu kontra no hamate konxiensia politika revolusionariu ba  luta de klasse hodi harii sosiedade foun sem eksplorasaun husi ema ba ema. Tamba ideolojia neebe mak babain ita rona iha sosiedade nia leet ka liu husi media sira sempre bolu ema atu halao nia kna’ar ka lao tuir saida mak ideolojia hatete. Ida ne’e hatudu katak ideolojia nia funsaun prinsipal ida mak halo rekrutamentu ideolojiku.
            Sé mak halo rekrutamentu no oinsá ?
            Sim, ideolojia ne’ebe mak semo ba mai iha sosiedade ho objetivu atu rekruta ema sai nia Estudante ka segidor. Rekrutamentu nee halao atu hamate klasse inferior sira nia krítika revolusionariu kona ba sistema ka Estadu. Tamba se ideolojia la rekruta ema sai nia membru entaun sistema ne’ebe mak eziste hanesan kapitalismu sei la halo reprodusaun. Argumentu badak ida ne’e atu haklean simples deit kona rekrutamentu ideolojiku antes responde pergunta iha leten.
            Agora hau bele responde ona pergunta iha leten :
            Aristoteles hatete : ema nu’udar animal sosial no polítika. Signifika katak ema moris labele haketak an ho nia maluk seluk, sempre moris hamutuk iha sosiedade ida hodi halo aktividade ekonomika ka halo produsaun ba hakonu nia nesesidade bazika, sekundaria no tersiaria. Iha parte seluk hanesan realidade hatudu katak ema nia ezistensia sosial falun ka organizadu ho sistema polítika ida ka hanaran Estadu. Iha sosiedade, relasaun entre ema ho ema ka relasaun intersubjetividade sempre hakesi ho instrumentu ida atu haburas komunikasaun sosial no interasaun sosial entre ema,instrumentu nee mak hanaran lingua. Tamba lingua nuudar instrumentu de komunikasaun.
            Husi parágrafu iha leten hatudu katak rekrutamentu ideolojiku halo entre ema ho ema iha sosiedade. Ema ho ema iha sosiedade mak rekruta malu sai sujeitu neebe atu hakruuk ba ideolojia ka sistema neebe falun sira. Ideolojia ne’ebe deklara no mostra husi ema ida ba ema seluk nu’udar instrumentu neebe atu halakon klasse inferior sira nia konxiensia revolusionariu tamba ideolojia ne’e rasik kontribui ba sitema ne’ebe estabelesidu no ideolojia nee kontra-revolusaun. Ezemplu, muzika domin neebe ita rona, omilia ne’ebé baibain rona iha igreja, filme sira neebe hatudu, moralismu neebe husi inan, aman, kolega, mestre, elit politiku, nsst.
            Ideolojia hirak ne’e produtu husi sistema ne’ebe falun sosiedade ne’e ho objetivu atu halo rekrutamentu ideolojiku ba sujeitu hodi labele konxiente katak nia klasse ne’ebe oprimidu (kiak) husi opressor (riku) sira iha Estadu no sistema ida nia laran. Tamba ideolojia rekruta ema atu halo tuir no ema ka sujeitu nee rasik sempre foti asaun wainhra nia la konsiente katak ideolojia ne’e kontra-revolusaun. Ezemplu : ideolojia ne’ebe baibain relijiaun hatete katak moris ne’e maromak nia planu ka buat hotu-hotu maromak hatuur ona ita tuir deit : Riku tamba Maromak mak hatete,kiak tamba maromak mak hatete ,korupsaun tamba maromak mak hatete, salariu 115 $ tamba maromak mak hatete, nnst maromak mak hatete. Ideolojia hirak ne’e halo klasse kiak ka inferior sira la iha konxiensia polítika revolusionariu hodi kritika nia moris ka sistema neebe falun nia.Tamba verdadeiramente laos maromak mak planeia kondisaun hirak nee maibe produtu husi relasaun kontraditoriu entre ema ho ema ba hala’o aktividade produsaun ekonomika iha sistema ida nia laran.      
            Ema ne’ebe  mak la komprende no la krítika sistema ne’ebe falun sosiedade tamba konsumu demaisadamente ideolojia modernismu, inkonsientemente nia sai sujeitu ida ne’ebe uza ideolojia hodi rekruta ka bolu sujeitu seluk hodi hakruk nafatin ba sistema.
            Tan ne’e rekrutamentu ideoljiku funsiona iha sosiedade nia laran, liu husi relasaun ema ho ema ne’ebe eziste nuudar relasaun intersubjetividade.
X. Oinsá klasse inferior sira luta hasoru ideolojia borjuis iha aparellu Estadu                 ideolojiku.
            Esplikasaun ida ne’e atu fó konxiensia polítika revolusionariu ba klasse inferior sira atu luta iha ambiente aparellu Estadu ideolojiku, kontra interpretasaun klasse  borjuista sira ka luta kontra filosofia idealismu no kontra ka krítika ideolojia ne’ebe halo rekrutamentu liu husi sujeitu ida ba seluk iha sosiedade. Ho objetivu atu nune’e klasse inferior sira bele komprende sistema polítika no funsionamentu aparellu Estadu ideolojiku. Signifika katak klasse inferior sira tenke hamosu pergunta ba nia realidade katak : saida mak relijiaun koalia ne’e atu liberta ita ka oprime ita, teoria ne’ebe hanorin iha eskola ne’e instrumentu ba libertasaun ka opresaun, moralismu ne’ebe promove iha fatin-fatin ne’e progressivu ka non-progressivu, justisa tuir lei hatete ne’e los ka sala, diskursu politiku ne’ebe ita rona nee tebes ka lae, nsst .
            Antes atu responde pergunta temátika iha leten, permite hau hodi impresta teze husi Lois Althusser neebe dehan :
Ideolojia la hatete nia an katak hau ideolojia borjuis, tamba ne’e estudante marxista-leninista ne’ebe revolusionariu tenke hambrik sai husi ideolojia hodi krítika ideolojia.
            Estudante marxista-leninista ne’ebe revolusionariu iha dever revolusionariu atu defende klasse inferior sira iha luta ideolojika hasoru ideolojia klasse borjuis hodi harii konxiensia de klasse no hamosu luta de klasse iha sosiedade tamba ideolojia borjuis ne’ebe loron-loron halo hejemonia iha sosiedade nia le’et ho objetivu atu dogmatiza no hipnotiza klasse revolusionariu sira atu hakruuk nafatin ba sistema ka ba klasse superior sira.
            Komunikasaun entre ema ho ema iha sosiedade nu’udar sujeitu ne’ebe rekruta malu ka bolu malu sai subordinator hodi foti asaun tuir saida mak ideolojia hatete ba sira,ideolojia hirak ne’ebe ema rona no halo tuir nu’udar instrumentu ne’ebe klasse superior sira uza hodi hadukur klasse inferior sira. Ezemplu : diskursu politiku husi klasse superior ne’ebe baibain koalia kona ba justisa, kontribui dezenvolvimentu sustentavel, interesse povu. Ideolojia hirak ne’e retorikamente atu hatudu katak sira nia pozisaun nuudar mediator atu rezolve problema maibe verdadeiramente sira sempre subar an iha ideolojia nia kotuk hodi hanehan nafatin klasse inferior sira. 
            Ema ne’ebe baibain halo diskursu sientifiku, koalia iha seminariu, halo omilia, nsst nee konsidera nu’udar sujeitu rekrutador tamba nia bolu ka rekruta ema hodi kontribui ka hakruuk ba ideolojia borjuista. Ema ne’ebe halo diskursu ka komunikasaun seluk nee nu’udar ema neebe bolu ema seluk nia naran ho ideolojia, hanesan mestre sira bolu estudante sira nia naran iha eskola. Husi bolu naran nee, sujeitu neebe sente no rona xamada husi sujeitu seluk, sempre hatete katak hau mak ne’e no iha momentu neeba kedan sujeitu ne’e sai subordinator ba ideolojia borjuis.
            Atu kontra ideolojia hirak ne’ebe bolu ita atu hakruuk, sujere ba estudante marxista-leninista tenke hatene haketak an no hatuur nafatin nia pozisaun iha filleira klasse inferior sira hodi kritika ideolojia ne’ebe mak klasse borjuista sira hatete liu husi instrumentu oioin. Estudante marxista-leninista tenke analiza ho filosofia materialismu,uza metodu dialektika no kritika ho revolusionariu ba ideolojia ne’ebe ita rona ho tilun iha ambiente diskursu, seminariu, media, aktividade kultural no desportiva, nsst.
            Klasse inferior labele dukur ba ideolojia no tenke deskonfia ho kritiku ba liafuan sira ne’ebe mak lamenta husi sujeitu sira ne’ebe mak moris hamutuk iha sosiedade ida. Tamba ho deskonfiasaun kritiku ida ne’e mak bele hamosu konxiensia de klasse no luta de klasse hodi haburas kultura revolusionariu nu’udar marxista-leninista ba dalan revolusaun hodi konstrui sosiedade foun sem eksplorasaun husi ema ba ema ka sosialismu.
            Klasse inferior sira tenke luta makaas iha aparellu Estadu ideolojiku hodi kontra no hakoi ideolojia borjuis no filosofia idealismu ne’ebe hakonu ema nia kakutak ho hanoin utopiku ne’ebe mak sem komprovasaun. Klasse revolusionariu iha responsabilidade máximu ba kontra-hejemonia ideolojika iha sosiedade nia leet.
            Imaginasaun abstratu sei domina ita nia kakutak no ita sei moris ho imaginasaun deit se karik ita la konsege liberta aan husi ideolojia ne’ebe falun ita nia mentalidade. Liberta aan husi ideolojia signifika ita tenke hatene ita nia realidade material nuudar ema ne’ebe konkretu no moris ne’ebe konkretu. 

  
KONKLUZAUN

            Kapitalismu nu’udar sistema eksplorador no eksploitador no nu’udar sistema ekonomia-polítika ne’ebe hakesi diferensia,dezekilibriu,dezigualidade no injustisa ekonómika no polítika iha relasaun entre ema ho ema iha sosiedade. Rekezitu prinsipal ba sistema kapitalismu mak eksplorasaun mais value ka eksplorasaun mak fuan kapitalismu no sem eksplorasaun kapitalismu labele eziste.
            Sistema ida nee mosu wainhira sosiedade hahu muda an husi feudalismu iha momentu klasse borjuista sira hambrik iha nia kapital ka osan leten hodi harahun absolutista sira nia ukun. Kapitalismu hahu hahoris klasse rua iha kampu ka ambiente ekonómika ba halo produsaun hodi satisfas nesesidade umanu ne’ebe ilimitdu, klasse rua ne’ebe eziste tan kauza husi direitu de propriedade privadu ne’ebe polítika kapitalista hatuur liu husi lei ne’ebe kria.
            Direitu de propriedade privadu hafahe ema ba sujeitu nain no sujeitu laos nain. Sira ne’ebe nain tamba iha kapital no iha rekursus ekonómikus no iha poder polítiku no sira laos nain tamba la iha poder polítiku no la iha rekursu ekonómiku. Obrigratoriamente sujeitu laos nain tenke faan nia isin lolon (forsa de traballu) iha merkadu kapitalista hodi bele aguenta moris nu’udar ema umanu, situasaun ida nee halo nain sira kontinua riku ba bebeik no laos nain sira kontinua terus no kiak nafatin iha sistema kapitalismu.
            Iha sistema kapitalismu,Estadu pozisiona nia an nuudar instrumentu atu hakesi nafatin klasse rua (kapitalista no proletariadu) iha sosiedade tamba Estadu fó liberdade absoluta ba klasse nain sira atu halo privatizasaun ba instrumentu de produsaun no rekursus ekonómikus hotu no Estadu kria lei atu asegura nafatin klasse nain sira nia interesse iha ambiente ekonómika. Tamba ida ne’e mak Marx define Estadu nuudar instrumentu de klasse no opresaun.
Sistema ida ne’e mos reprodus nafatin nia ezistensia tamba sem reprodusaun, sistema ne’e sei labele kontinua moris iha loron aban. Tamba nee mak sistema kapitalismu reprodus : instrumentu de produsaun,forsa de traballu no relasaun sosial de produsaun.
            Kapitalismu reprodus nia instrumentu de produsaun liu husi investimentu bo’ot sira husi rai-liur no rai-laran. Investimentu hirak ne’e liu husi lei borjuista neebe kria husi Estadu ho objetivu atu reprodus nafatin sistema kapitalismu.
Kapitalismu reprodus forsa de traballu liu husi remunerasaun neebe hatur iha polítika kapitalista nian (kontratu). Remunerasaun ida nee nuudar materia ida atu traballador sira reprodus nia an rasik no nia jerasaun produtor sira.
            Reprodusaun relasaun sosial de produsaun funsiona liu husi aparellu Estadu ideolojiku no aparellu Estadu repressivu. Aparellu Estadu ideolojiku halao nia funsaun prinsipal ho ideolojia no funsaun sekundaria ho forsa atu hamasaun no eduka ideolojikamente klasse laos nain sira iha aktividade produsaun no aparellu Estadu repressivu halao nia funsaun primaria ho forsa fízika no funsaun sekundaria ho ideolojia hodi eduka fizikamente klasse laos nain sira hakruk ba klasse nain sira.
            Aparellu Estadu ideolojiku mak hanesan : Igreja, eskola, familia, media, nsst. Aparellu Estadu repressivu mak hanesan : polisia, militar, prizaun, nsst. Diferensia prinsipal entre aparellu rua nee mak : aparellu Estadu ideolojiku eziste ho status privadu no kompostu husi pluralidade institusional no aparellu Estadu repressivu ho status públiku no úniku. Diferensia seluk mak aparellu Estadu ideolojiku halao funsaun ho ideolojia no aparellu Estadu repressivu halao nia funsaun ho forsa fíziku.
             Aparellu rua ne’ebe eziste nuudar produtu husi sistema kapitalisme ne’ebe halao servisu atu reprodus nafatin sistema kapitalismu. Aparellu rua ne’e sempre servisu ba rezultadu ida deit mak : haburas ka hametin relasaun sosial de produsaun kapitalista no eksplorasaun.
            Aparellu Estadu ideolojiku mos nu’udar instrumentu kapitalista neebe atu hamate jerasaun sira nia mentalidade revolusionariu no konxiensia de klasse ba luta de klasse hodi harii sosiedade sosialismu.
            Tamba ida ne’e aparellu Estadu nu’udar fatin atu halo luta ideolojiku. Estudante marxista-leninista tenke luta maka’as hasoru ideolojia borjuista no filosofia idealismu neebe domina sosiedade agora. Estudante marxista-leninista tenke hatene krítika nia realidade no hatuur klaru nia pozisaun revolusionariu hodi defende klasse inferior sira ba hadau no harahun sistema ne’ebe oprime nafatin klasse inferior sira.
            Klasse inferior sira tenke halo koreksaun no koleksaun krítiku ba liafuan sira ne’ebe konsumu iha sosiedade. Husi prátika revolusionariu ka kultura revolusionariu hirak ne’e mak bele hamosu konxiensia de klasse, luta de klasse no revolusaun.                                                                                                                                                                                                         28-07-2019
                                                           Maxi Seixas

Tidak ada komentar:

Posting Komentar

MAKALA DIREITUS UMANUS

  Iha artigu ka makala ida nu'udar traballu ida ba materia direirus umanus nian iha semeter II nian ano letivu 2019 nian. Ho ida ne...